Tam giới duy tâm vạn pháp duy thức là thế nào?

Phật tử có thể đọc thêm loạt bài về Lời Phật dạy ở đây

Đâu là bí ẩn của tam giới duy tâm và vạn pháp duy thức? Trong đạo Phật, chúng ta đều nhận thấy rằng tâm con người là trọng tâm của nhận thức. Đây là chân lý và cũng là nguyên lý cơ bản của đạo Phật. Câu kinh “Tất cả duy tâm tạo” đã khẳng định rằng mọi sự tồn tại đều bắt nguồn từ tâm của chúng ta.

Tuy nhiên, câu kinh trên chỉ là một khái quát, trong giáo lý đạo Phật, duy tâm và vạn pháp có mối quan hệ ra sao? Tại sao chỉ có tâm con người duy nhất mà không thể là cái khác đối với vạn pháp?

Trong Phật giáo, chúng ta đều thừa nhận rằng tâm con người là chủ đạo, là yếu tố then chốt của nhận thức. Điều này được xác định rõ ràng trong câu kinh “Tất cả duy tâm tạo”. Tuy nhiên, khi chúng ta tiếp cận các thiên kinh hay các bài giảng của các vị cao tăng, thường chỉ có một số câu được trích dẫn. Điều này là do các bài giảng, bài viết của đức Phật và các vị cao tăng thường chứa đựng rất nhiều ý nghĩa sâu sắc và khó hiểu. Bài viết này sẽ tìm hiểu vấn đề không nhỏ này. Hãy cùng nhau tinh tấn tư duy và suy ngẫm để hiểu rõ câu Pháp sâu sắc và trừu tượng này. Điều đó được xem là sự tiến bộ trong việc hiểu về giáo lý đạo Phật.

Để dễ tiếp cận, chúng ta cùng tìm hiểu ý nghĩa của từ “Duy tâm” và “vạn Pháp”. Theo từ điển Phật học của Đoàn Trung Còn, “Duy tâm” có nghĩa là “chỉ bởi cái tâm này. Tất cả các pháp đều bắt nguồn từ tâm và phát sinh ra từ tâm. Ngoài tâm không có pháp, không có sự vật. Tất cả được tụ hợp trong tâm và tất cả đều xuất phát từ tâm. “Duy tâm” cũng có nghĩa là “Duy thức”.

Còn “Pháp” theo từ điển cũng có nghĩa là “Đạt-ma (Dharma), Đàn mê (Dhamma). Chỉ bất kỳ việc gì, dù nhỏ dù lớn, hữu hình hay vô hình, tốt hay xấu, hữu vi hay vô vi, chân thật hay hư vọng đều có thể gọi là pháp. Từ những nguyên tắc, những lý lẽ thường là to nhỏ, cho đến Tôn giáo và Luật, đều gọi là pháp. Nhưng thường thường, người ta dùng từ Pháp để chỉ về đạo lý của Phật.”

Qua việc tìm hiểu các khái niệm “Tâm” và “Pháp” trong câu kinh nói trên, chúng ta đã có một cái nhìn tổng quát về ý nghĩa của chúng. Từ đó, ta có thể nhận thức được danh tính của chúng và xác định được đối tượng mà chúng gắn kết. Điều này giúp chúng ta loại bỏ sự mơ hồ và trừu tượng về hai khái niệm “Tâm” và “Pháp”.

“Tất cả duy tâm tạo” có nghĩa là chỉ có một cái tâm này tạo ra mọi thứ: tốt, xấu, lớn, bé, có, không, sự tồn tại và sự hủy diệt theo thời gian. Theo học thuyết Duy thức trong Phật giáo, mọi hiện tượng trong vũ trụ và trên trái đất này đều tuân theo quy luật: sự hình thành, tồn tại, suy tàn, không-tồn-tại (tổng quát). Đối với con người, quá trình này là sự sinh, già, bệnh, chết; theo giáo lý đạo Phật, thì đây là do duyên phận mà có sinh diệt. Ở đây chúng ta chưa rõ ràng đề cập đến câu kinh Duy thức bất hủ trong Bát Nhã Tâm kinh (Sắc sắc, không không) “tức bất dị sắc, sắc bất dị không” trong giáo nhà Phật mà chỉ tìm hiểu sơ lược về duy thức trong mối quan hệ giữa tâm của con người và vật chất (vật lý) tức các pháp.

Vậy, duy thức theo giáo lý đạo Phật là gì? Duy thức nghĩa là chỉ có cái thức là thật. Còn vạn pháp đều là mộng ảo. Cho dù ở cảnh giới cao như Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, chúng đều là sự hiện diện của cái thức, tức là không thực sự. Duy thức tức là chỉ có cái ý thức, cái thức chủ tể cùng với bảy thức tế bào: Nhãn thức (mắt), nhĩ thức (tai), tỷ thức (mũi), thiệt thức (lưỡi), thân thức (thân), ý thức (nghĩ suy) và mạt-na-thức (cái thức chấp trước).

Cái ý thức là cái quan trọng. Tất cả bảy thức trên đều ăn vào ý thức và bắt chước ý thức. Ý thức và bảy thức cùng nhau tạo ra cuộc sống, thế giới. Nếu không có ý thức và bảy thức, tất cả mọi thứ sẽ không tồn tại. Vì vậy, trong giáo lý đạo Phật, chỉ có ý thức, cái tâm là quan trọng. Còn vạn vật, tức sự tồn tại, đều giống như một giấc mơ, một ảnh hưởng.

Từ sự nhận thức này, duy thức luận ra đời và trở thành bộ luận về ý thức. Bộ kinh gốc này được soạn bởi Thiên Thân Bồ tát (Vasubandhu) vào thế kỷ thứ V. Sau đó, vào thế kỷ thứ VII, Huyền Trang dịch sang chữ Hán và truyền bá nó ở Trung Quốc. Từ đó, bộ duy thức luận trở thành nguồn gốc của Duy thức tông, tức là pháp tướng tông. Chính ý thức làm cho tất cả vạn vật trở nên hiện diện. Do đó, chúng ta có thể thừa nhận rằng: Vạn vật không thực sự tồn tại, cũng không thực sự không tồn tại. Vì nếu tồn tại, chúng không thể tồn tại mà chỉ tồn tại nhờ vào ý thức. Nếu không tồn tại, chúng ta có thể thấy bằng mắt, nghe bằng tai. Bằng cách nhận thức sự không-tồn-tại và tồn tại, ta hiểu được ý nghĩa của Trung đạo.

Quay lại với Phật giáo, thuộc Trung thừa nhưng có xu hướng hướng về Đại thừa. Tông này cho rằng, các pháp đều hữu lậu và vô lậu, dù qua thời gian, tất cả đều có chủng tử (hột giống Phật) trong ý thức. Nếu gặp duyên tình, chúng sẽ phát triển. Pháp tướng tông chỉ thừa nhận ý thức và ý tưởng là thật. Ý thức A-lại-da chứa tất cả trong nó. Vạn vật mà chúng ta nhìn thấy đều là sự hiện diện của nó, do đó, đều là mộng ảo. Pháp tướng tông còn được gọi là Duy thức tâm. Bởi vì Bộ duy thức luận và Thành duy thức luận là những kinh căn bản. Tông này còn được gọi là Từ ấn tông, bởi vì đại sư Từ ân (Khuy-cơ) đệ tử của Huyền Trang đã có đóng góp lớn trong việc truyền bá học thuyết của tông này. Giáo tổ của Pháp tướng tông là Thiên Thân (Vasubandhu) Bồ tát từ Thiên trước hồi thế kỷ thứ V.

Ngoài ra, Pháp tướng còn có nghĩa là trạng thái của đạo lý, của Chánh pháp. Bản thân Phật cũng được coi là Vua đạo Pháp, và Bồ tát được coi là Thần đạo Pháp.

Qua đó, chúng ta cũng thấy rằng tất cả các pháp, hay còn gọi là sự tồn tại, có thể thuộc vào một trong ba loại: hữu vi pháp, vô vi pháp, và bất khả thuyết pháp. Chỉ khi đủ cả ba loại này, ta mới có được tất cả các pháp.

Từ câu kinh “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức” chúng ta đã có cái nhìn tổng quan về duy thức luận qua các tông phái đề cập đến ý thức con người và các pháp thuộc về sự tồn tại và sự không-tồn-tại. Mặc dù đã được hiểu ở nhiều góc độ khác nhau, câu kinh bất khả luận trên luôn là con đường tâm thức duy nhất đối với những người đáp ứng trung thành với Chánh pháp. Vì đạo Phật luôn là không thay đổi tuỳ theo duyên số. Điều này là cứu rỗi cho tất cả mọi người và cho phạm vi giải thoát nói chung, và quay trở về với giới Phật.

Vậy tâm là gì? Tâm là một danh từ mà ai cũng nói được, nhưng chỉ ít người hiểu. Câu kinh đức Phật “Tất cả duy tâm tạo” đã được thể hiện từ hơn 25 thế kỷ trước đến nay, khiến các nhà khoa học trong lĩnh vực Vật lý Lượng tử bất ngờ và kinh ngạc với thí nghiệm “Hai khe hở”. Thí nghiệm này đã thay đổi quan niệm về sự tồn tại khách quan của vật chất ngoài ý thức. Thế giới tinh thần không tham gia trực tiếp vào sự thay đổi của vật chất, nhưng thông qua thí nghiệm “Hai khe hở”, chúng ta đã thấy rằng mọi sự biến đổi trong vũ trụ đều phụ thuộc vào tương tác của ý thức.

Chúng ta có thể nhận thấy rằng ý thức, tâm là nguồn gốc của tất cả. Nguồn gốc của Phật pháp cũng là tâm. Vậy nên giáo lý đạo Phật bao gồm cả vũ trụ và tất cả vạn vật. Không có một sự vật nào thiếu sót, tất cả đều thuộc về vạn pháp duy tâm. Vì vậy, Phật Thích Ca đã nói “Tất cả duy tâm tạo”.

Tuy việc hiểu rõ về tâm và pháp là không dễ, câu kinh “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức” đã làm cho chúng ta hàm chứa một số kiến thức khoa học hiện đại, và đồng thời đưa ra những câu hỏi sâu sắc về ý thức và thế giới vật chất. Nhờ vào sự tương tác giữa ý thức và vật chất, chúng ta có thể hiểu sâu hơn về cách hoạt động của thế giới xung quanh chúng ta.

Tài liệu tham khảo:

  • Duy thức luận, Thành duy thức luận.
  • Nhị thập duy thức.
  • Kinh hoa Nghiêm.
  • Phật học từ điển – Đoàn Trung Còn.

Related Posts