Tư Tưởng Không Trong Kinh Bát Nhã: Sự Tánh Không Lý Diệu

Tu Tưởng Không Trong Kinh Bát Nhã là một bài tổng luận của Hòa thượng Thích Thanh Kiểm dành cho khóa tu học Huynh trưởng GDPT tại Tổ đình Vĩnh Nghiêm Saigon, trước khi khai giải Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh. Nơi soi sáng về lý của Bát-nhã là thực-tướng tức Không, tức ngay nơi tại đây, tất cả vạn vật đều không tồn tại, gọi là Tất-Tính-Không.

Tư Tưởng Không Trong Kinh Bát Nhã

Trong Đại Tạng Kinh, Bát-nhã có nhiều chủng loại kinh khác nhau. Trong số đó, kinh Đại-Bát-Nhã là bộ lớn nhất với 600 quyển, và Bát-Nhã-Tâm-Kinh là bộ nhỏ nhất với 260 chữ. Nội dung của các kinh Bát-nhã đều nói về quán thực-tướng của Không-Bất-Khả-Đắc – tư tưởng nhất quán trong kinh Bát-nhã. Tư tưởng Không cũng là tư tưởng căn bản của toàn bộ Phật-giáo, nhưng nó rất khó để hiểu thấu. Nguyên nhân là cảnh giới của thực-tướng không thể được lý giải qua văn tự, mà chỉ có thể hiểu thông qua trực giác của chính bản thân mỗi người.

Ý nghĩa của Tư Tưởng Không

Không trong Tư Tưởng Không không chỉ đơn thuần là không tồn tại, mà là một khái niệm rộng hơn. Khác với nghĩa chữ “Vô” với “Hữu”, có nghĩa là không tồn tại và vượt trội cả Hữu và Vô. Điều này có nghĩa là Không đã phủ định Hữu, và tiếp theo đó còn phủ định chính nó: Không cũng là Không, gọi là Phức Tạp Không.

Trong kinh Bát-nhã, có đề cập đến 18 thứ Không, biểu thị cho nhiều khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, những biểu hiện này chỉ là để chỉ đến một điểm Tuyệt Đối Không.

Tất-Tính-Không: Sự Tánh Không Diệu Kỳ

Tất-Tính-Không không chỉ là Đơn Thuần Không, mà còn là Hữu tức Không. Hữu cũng không chỉ là Đơn Thuần Hữu mà là Không tức Hữu, nghĩa là cảnh giới Chân Không Tuyệt Hữu, cũng chính là Chân Diện Mục của Vạn Hữu. Ý nghĩa này được biểu hiện trong Bát-Nhã-Tâm-Kinh.

Sắc tức thị Không, Không tức thị sắc: Sắc đại diện cho vật chất. Ngay nơi tồn tại của vật chất là Không và ngay nơi Không là nơi tồn tại của vật chất. Trong vạn hữu, bao gồm cả Sắc và Tâm, tức vật chất và tinh thần. Tinh thần không có hình dạng, khó hiểu. Vì vậy, chúng ta phải mượn Không để biểu thị cho Tâm. Do đó, bản chất của vạn vật là Sắc-Tức-Không, Không-Tức-Sắc. Tư Tưởng Không cũng là tư tưởng Tất-Kính-Vô-Ngã. Tất cả các Pháp của vạn vật đều là Không-Bắt-Khả-Đắc khi chúng ta thể nghiệm về Quán.

Không Bất Khả Đắc: Trí Tuệ Của Bát-Nhã

Nếu chúng ta khởi đầu từ trạng thái Không-quán, có thể gọi là trí Vô-sở-đắc. Trí Vô-sở-đắc là trí tuệ của Bát-nhã. Nếu chúng ta chỉ quan tâm đến những khác biệt tương đối, tức là kiến giải hữu-sở-đắc, tức là không nhìn thấy được bản chất của vạn vật. Nhưng nếu chúng ta đạt được trí vô-sở-đắc, tức là trí tuệ của Bát-nhã để soi sáng bản chất của vạn vật. Bản chất của vạn vật là siêu việt. Tương đối và vô điều kiện tồn tại giữa cái Có và Không. Khi nhận thức được điều này, chúng ta đã chứng ngộ được Trung-Đạo-Thật-Tướng. Diệu thú của trung-đạo-thật-tướng là Không, tức là Trung-quán-luận của Long Thọ Bồ-tát. Bài kệ nổi tiếng ở đầu luận này được gọi là Bát-Bất-Trung-Đạo.

Kết Luận

Đối với vạn vật, nếu chúng ta tập trung vào khái niệm Sinh-Diệt, Đoạn-Thường, Nhất-Dị, Khứ-Lai, tức là rơi vào cạm bẫy mê hoặc. Bởi vì bản chất của vạn vật không ngừng chuyển đổi, luôn luôn là tương đối về khác biệt. Do đó, tám hạng mục Sịnh-Diệt, Đoạn-Thường, Nhất- Dị, Khứ-Lai, đều có chữ Bất nơi đầu câu, tiêu biểu cho việc phủ định toàn bộ. Nếu những ý niệm này tiếp tục làm xao lạc tâm hồn, chúng ta không thể đạt được cảnh giới giải thoát. Vì vậy, chúng ta phải luôn luôn dựa vào Chính-Quán của Bát-Bất để tiến tới TRÍ VÔ SỞ ĐẮC của Bát-nhã.

Biên soạn, ngày 25 tháng 6 năm 1991